Leerinterventie Professioneel begeleiden bij levens(einde)vragen

23 september 2025

Ouder worden gaat gepaard met breukervaringen. Ouderen zijn daardoor in hun laatste levensfase vaak bezig met vragen rond zingeving. Heb ik gedaan wat ik wilde doen in mijn leven? Ben ik van betekenis geweest? Het is voor ouderen van belang om hierover te kunnen praten. Het is daarom ook belangrijk dat professionals en vrijwilligers in zorg en welzijn aandacht geven aan levens(einde)vragen. Dat kan de kwaliteit van leven verbeteren. Hoewel aandacht voor zingeving in de palliatieve fase ‘hot’ is, blijkt het geven van die aandacht niet gemakkelijk. Het aanleren van competenties in zingevingsondersteuning aan voornamelijk praktisch opgeleide professionals kan een uitdaging zijn. Want in die begeleiding schuilt vaak handelingsverlegenheid: hoe voer ik een gesprek over zingeving en levens(einde)vragen?

Agora biedt hiertoe de leerinterventie ‘Professioneel begeleiden bij levens(einde)vragen’ aan. Geestelijk verzorgers kunnen deze interventie gebruiken bij de scholing van professionals en vrijwilligers in zorg en welzijn.

Lees alles over de leerinterventie

Infographic: Zingeving in de palliatieve zorg

14 maart 2025

Een oom voelde zich al maanden niet lekker. Ondefinieerbare pijn, talloze onderzoeken zonder een oorzaak te vinden. Na toenemende onrust is uiteindelijk toch een diagnose gesteld: ongeneeslijke lonkanker.  Maandenlang waren er vooral veel medische vragen. Tegelijkertijd kwamen ook andere vragen op: wanneer kan ik weer naar huis? Wat is de impact op mijn relatie? Hoe houd ik dit vol? En natuurlijk: waarom overkomt mij dit?  Ben ik anderen niet alleen maar tot last?

Dit verhaal illustreert het belang van een holistische visie. Kijken naar het fysieke, het psychische, het sociale én het zingevende. En onderliggend blijkt het belangrijkste de zingevende dimensie te zijn. Machteld Huber, grondlegger van het Instituut voor Positieve Gezondheid, constateerde het al: zingeving is de krachtigste dimensie om goed te leven.

Wat is zingeving is? Hoe verhoudt zingeving zich tot de andere drie dimensies fyisiek, sociaal en psychisch? En hoe kun je onderstaande infographic in je eigen werk gebruiken, in zorg en welzijn?

Infographic Zingeving in de palliatieve zorg:

Download hier de pdf van de infographic

Betekenis Zingeving

Er bestaan veel definities van zingeving.
In de GGZ standaard ‘Zingeving in de psychische hulpverlening’ wordt het eenvoudig beschreven als: dat wat het belangrijkste en of meest betekenisvol is en richting geeft aan je leven. 
In de richtlijn ‘Zingeving en spiritualiteit in de palliatieve fase’ wordt het gedefinieerd als: Spiritualiteit (of zingeving) is de dynamische dimensie van het menselijk leven die betrekking heeft op de manier waarop personen (zowel individueel als in gemeenschap) zin, doel en transcendentie ervaren, uitdrukken en/of zoeken en waarop zij zich verbinden met/verhouden tot het moment, zichzelf, anderen, de natuur, het betekenisvolle en/of het heilige. 
In de richtlijn worden de begrippen zingeving en spiritualiteit als synoniemen gebruikt. In Nederland wordt meer en meer de term zingeving gehanteerd. Het kan dan om dagelijkse zingeving gaan, in antwoord op vragen als ‘waar kom ik mijn bed voor uit’. Het kan ook meer existentieel zijn en gaat dan over de fundamenten in het leven: wat is mijn doel en welke betekenis kan ik aan het leven geven? Zingevingsvragen worden ook wel opgevat als levensvragen, waarin de grond van het bestaan en alle mogelijke emotionele en spirituele uitdagingen worden omvat. Zulke vragen kunnen een religieuze betekenis hebben, maar dat hoeft niet.

Positionering

Zingeving bevindt zich vaak verborgen onder fysieke en psychosociale aspecten en komt daarin tot uitdrukking. Anders gezegd: onder de ervaringen van pijn en vragen bij het medische of psychosociale zitten vaak vragen als: waarom overkomt mij dit, wie ben ik, waar kom ik vandaan en waar ga ik naartoe? Dit binnenperspectief komt aan de oppervlakte bij onder meer breukervaringen of levensbedreigende aandoeningen. Zowel het kwaliteitskader palliatieve zorg als de WHO definitie van palliatieve zorg bevestigen deze dynamiek. Het is goed als professionals in zorg en welzijn hierop bedacht zijn. Onder of tussen de verhalen over pijn en breukervaringen door, doemen gevoelens van angst, verlies, rouw op, of ook van hoop en acceptatie.
Aandacht voor zingeving is cruciaal om goede palliatieve zorg te leveren. Dat geldt voor iedere professional, of je nu helpende, maatschappelijk werk, arts of geestelijk verzorger bent.

Toepassing infographic

De infographic Zingeving in de palliatieve zorg is gemakkelijk te gebruiken in presentaties, werkstukken en beleid. In één oogopslag zet het de professional in zorg en welzijn op het spoor van een holistisch perspectief. Door zingeving centraal te stellen vraagt het om aandacht voor vragen als ‘Waarom overkomt mij dit?’, ‘Wat is het goede om te doen in deze situatie?’, Ben ik anderen alleen maar tot last’ of ‘Waar put ik kracht uit?’ Het vormt een aanleiding om goed in gesprek te komen. Niet alleen over het medische of het sociale; de gehele mens komt in beeld. Casuïstiek en onderzoek laten zien dat dit holistische perspectief nodig is voor goede palliatieve zorg. Om de hele mens te zien en zijn of haar uitdagingen in een laatste levensfase.

Bronnen:

• Palliaweb – Zingeving en spiritualiteit in de palliatieve fase 
• 1. Introductie – Zingeving in de psychische hulpverlening | GGZ Standaarden

Verder lezen:

Blog: Zingeving en spiritualiteit, zielsverwanten van betekenis – Agora

De palliatieve benadering

Tools en producten van Agora voor kennis en bewustwording

16 mei 2024

Passende palliatieve ondersteuning en zorg aan mensen in de laatste levensfase en hun naasten is maatwerk. Kwaliteit van leven staat voorop. De méns staat centraal en niet de ziekte. Maatwerk vraagt optimale samenwerking tussen zorg en het sociaal domein, met aandacht voor de vier dimensies van de palliatieve benadering: fysiek, sociaal, psychisch en zingeving.

Onze tools en producten hebben we samengebracht in de handzame brochure ‘De sociale benadering palliatieve ondersteuning en zorg – Tools en producten voor kennis en bewustwording’. Deze dragen allemaal bij aan kennis en bewustwording over de sociale benadering van palliatieve zorg en aan zingeving in de palliatieve fase.

De infographics en films in de brochure zijn bedoeld voor scholing en trainingen voor professionals, mantelzorgers en vrijwilligers die ondersteuning en zorg verlenen aan mensen in de palliatieve fase en hun naasten.
De infographics bieden informatie en achtergronden over de vier dimensies van de palliatieve benadering en over zingeving; de films en de casuïstiek geven direct mogelijkheden om met de palliatieve benadering en met zingeving inhoudelijk aan de slag te gaan.
Alle materialen in de brochure zijn te downloaden en rechtenvrij te gebruiken.

Bekijk hier de online brochure met alle links naar de infographics en de films.

In de brochure ‘De sociale benadering palliatieve ondersteuning en zorg – Tools en producten voor kennis en bewustwording’ zijn Agora-infographics en films verzameld waarmee professionals zelf aan de slag kunnen met de sociale benadering van palliatieve zorg en met zingeving in de palliatieve fase.

Vroegtijdige inzet van palliatieve zorg draagt bij aan kwaliteit van leven. Integrale aandacht voor alle vier dimensies van de palliatieve benadering zijn daarbij belangrijk, dus fysiek, sociaal, psychisch en zingeving.

Video: zingeving en geestelijke verzorging thuis

15 maart 2023

We krijgen allemaal te maken met veranderingen. Verlies van gezondheid, zorg en afscheid van een naaste, of ouder worden. Zulke veranderingen gaan gepaard met vragen over zingeving. Erover praten lucht op, geeft inzicht en draagt bij aan kwaliteit van leven.

Aandacht voor zingeving hoort bij goede persoonsgerichte zorg. Als professional in de zorg of het sociaal domein kun je zelf het gesprek aangaan, of verwijzen naar een geestelijk verzorger. Deze experts op het gebied van zingeving nemen de tijd en bieden begeleidingsgesprekken en groepsgesprekken. Geestelijk verzorgers bieden daarnaast ondersteuning bij ethische vragen, verzorgen trainingen over zingeving en nemen deel aan palliatief en multidisciplinair overleg.

Bekijk de video over zingeving en geestelijke verzorging thuis:

Als verwijzer kun je zelf contact opnemen met een Centrum voor Levensvragen of je kunt doorverwijzen. Voor mensen van 50 jaar en ouder, en volwassenen in de palliatieve fase en hun naasten worden consulten vergoed. Zij kunnen terecht bij het Centrum voor Levensvragen. Ook worden consulten voor gezinnen met een ernstig ziek kind vergoed. Zij kunnen terecht bij het Netwerk Integrale Kindzorg.

Verder praten of verder lezen over zingeving?

Dat kan via het Agora kanaal: De palliatieve benadering

Geestelijke Verzorging Thuis
Sinds 2019 kunnen mensen die thuis wonen ondersteuning krijgen van een geestelijk verzorger. Geestelijk verzorgers bieden professionele begeleiding bij zingeving en levensvragen. Ze bieden een luisterend oor, een troostend woord, rituelen en een goed gesprek. Een vertrouwelijk gesprek met een geestelijk verzorger kan opluchten. En hij of zij kan helpen bij het nemen van belangrijke beslissingen. Ook nemen zij deel aan multidisciplinair overleg en PaTz-groepen, en verzorgen zij onderwijs en trainingen aan professionals en vrijwilligers. Om mensen met levensvragen tijdig door te verwijzen naar een geestelijk verzorger is het belangrijk om (proactief) levensvragen te signaleren en te herkennen.

Vergoedingen
Voor onderstaande groepen wordt een aantal gesprekken met een geestelijk verzorger vergoed:
• thuiswonenden van 50 jaar en ouder
• mensen met een ongeneeslijke aandoening en hun naasten
• Gezinnen met een ernstig ziek kind (t/m 18 jaar)

Meer informatie
• Pratenoverlevensvragen.nl
• Geestelijke Verzorging Thuis
• Geestelijke Verzorging Nederland
• Veelgestelde vragen Geestelijke Verzorging Thuis
• Geestelijke Verzorging Thuis: in de media

Waar vind ik een geestelijk verzorger?
• Landelijk telefoonnummer Zingeving en Levensvragen: 085 00 43 063
• Plattegrond met postcodezoeker: Vind ondersteuning bij jou in de buurt
• Netwerk Integrale Kindzorg

Instrumenten voor professionals
• Infographic Zingevingsvragen: Bij wie kun je terecht?
• Palliatieve benadering: met wie kun je samenwerken?
• Infographic: Vier dimensies van palliatieve ondersteuning

Drie gesprekken over zingeving

14 december 2022

Aandacht voor zingeving is onderdeel van goede ondersteuning en zorg. Vragen over zingeving spelen in verschillende levensfasen. Welke zingevingsvragen spelen er in de palliatieve levensfase van mensen en hun naasten? Wat kan de geestelijk verzorger hierin betekenen? Marije Vermaas, geestelijk verzorger bij het Centrum voor Levensvragen en drie cliënten brengen het in beeld in de nieuwe film ‘Drie gesprekken over zingeving – Praten over levensvragen.’

Steeds meer professionals zijn zich bewust dat zingeving een cruciaal aspect is in veel facetten van het leven en werken ook steeds vaker samen met geestelijk verzorgers. Geestelijk verzorgers zijn experts in het ondersteunen bij vragen over zingeving. Voor mensen in de palliatieve levensfase en hun naasten, en mensen van 50 jaar en ouder, wordt ondersteuning van de geestelijk verzorger vergoed.

Drie (fictieve) gesprekken in de film geven een beeld uit de praktijk van professionele ondersteuning bij zingeving en levensvragen van geestelijk verzorgers thuis. De film wil het inzicht vergroten in de vaak complexe vragen van mensen, interventies van de geestelijk verzorger, en de toegevoegde waarde van deze ondersteuning voor mensen die thuis wonen.

In de film zien we Marije Vermaas in gesprek met drie cliënten: Rosa, een actieve vrouw van 82 jaar in de palliatieve levensfase; Peter, een man van middelbare leeftijd die kampt met een chronische aandoening, en Joyce, de jonge moeder van een kind met een ernstige, levensbedreigende ziekte.

Bekijk de film:

Sinds Rosa weet dat ze een ongeneeslijk ziekte heeft, kijkt ze terug op haar leven. Ze heeft al meerdere gesprekken met Marije gevoerd, waarin ze haar wensen om goed afscheid te nemen heeft vormgegeven. Een belangrijk thema daarin zijn de vragen die ze aan haar kinderen wil stellen, over de opvoeding die ze hen heeft gegeven. De mogelijkheid van een levensverlengende behandeling die haar arts recent oppert, creëert een hele nieuwe situatie. Was ze eerst bezig met afscheid nemen, nu is haar hoop gevoed om nog een lange reis te maken. In de gesprekken met Marije bespreekt ze haar wensen en dilemma’s. Dit helpt haar de complexe thema’s te ordenen en gebalanceerde keuzes te maken rond de onderwerpen die in deze fase zo waardevol voor haar zijn.

Een ander gesprek

Peter is een man van middelbare leeftijd. Het gesprek met een geestelijk verzorger is tot stand gekomen op advies van een sociaal werker. In het eerste gesprek praat hij met Marije over zijn chronische hoofdpijn die steeds frequenter wordt, en de gevolgen van deze aandoening op de rest van zijn leven. Tijdens het gesprek komt het verlies van zijn broer boven, voor wie hij zich altijd van betekenis voelde. Door aandacht te geven aan de gevoelens rondom het overlijden van zijn broer en zijn eigen toenemende kwetsbaarheid, gaat het gesprek een laagje dieper. Hij gaat op zoek naar voor wie hij van betekenis is (geweest) en wat hij mist. Peter ondervindt dat het gesprek met Marije een ánder gesprek is. Hij is positief verrast met de ondersteuning van een geestelijk verzorger.

Krachtbronnen

Joyce is de jonge moeder van Maarten, een kind met een ernstige, levensbedreigende ziekte. Ze zorgt continu voor hem en maakt zich zorgen. Ze worstelt met de gevoelens van het leven tussen hoop en vrees. Er is bovendien sprake van levend verlies: rouw die ze nu al voelt, ook al is haar zoontje nog bij hen. Bovendien beïnvloedt de zorg voor haar zoontje de relatie met haar man. Het is voor haar moeilijk om te kunnen genieten, nu ze weet dat ze binnen een aantal jaren afscheid van haar zoontje zal moeten nemen. Ze vraagt zich af hoe het nu verder moet.
Tijdens het gesprek met de geestelijk verzorger ontdekt ze meer over haar innerlijke krachtbronnen en wie nog meer belangrijk voor haar is. Ook ontdekt ze wie ze om steun kan vragen.

Marije Vermaas, geestelijk verzorger
‘Ieders verhaal mag er zijn, doet ertoe, en is het waard is om verteld te worden. Je mag komen zoals jij bent, met al je verdriet, twijfels, angsten, zorgen. Je bent zoveel meer dan alleen je lichaam. En een goed gesprek, een luisterend oor kan iemand zoveel goed doen.’

Deze drie verhalen zijn fictief en gebaseerd op de praktijken van geestelijk verzorgers thuis.

Marije Vermaas is geestelijk verzorger bij onder andere het Centrum voor Levensvragen Utrecht Zuid.

Ook interessant

• Korte versie ‘Drie gesprekken over zingeving – Praten over levensvragen’ (YouTube, 1,5 min)
• Keuzehulp: Wanneer schakel ik een geestelijk verzorger in?
• Drukbezochte masterclass Samen zorgen voor zingeving
• Terugblik masterclass Zin in het latere leven
• Betekenisverlening voor ouders met ernstig zieke kinderen
• Casus levensvragen: ‘Ik voel dat dit oudere echtpaar er doorheen zit’ – Nursing magazine

Meer informatie

Geestelijke Verzorging Thuis
Sinds 2019 kunnen mensen die thuis wonen ondersteuning krijgen van een geestelijk verzorger. Geestelijk verzorgers bieden professionele begeleiding bij zingeving en levensvragen. Ze bieden een luisterend oor, een troostend woord, rituelen en een goed gesprek. Een vertrouwelijk gesprek met een geestelijk verzorger kan opluchten. En hij of zij kan helpen bij het nemen van belangrijke beslissingen. Ook nemen zij deel aan multidisciplinair overleg en PaTz-groepen, en verzorgen zij onderwijs en trainingen aan professionals en vrijwilligers. Om mensen met levensvragen tijdig door te verwijzen naar een geestelijk verzorger is het belangrijk om (proactief) levensvragen te signaleren en te herkennen.

Vergoedingen
Voor onderstaande groepen wordt een aantal gesprekken met een geestelijk verzorger vergoed:
• thuiswonenden van 50 jaar en ouder
• mensen met een ongeneeslijke aandoening en hun naasten
• Gezinnen met een ernstig ziek kind (t/m 18 jaar)

Meer informatie
• Pratenoverlevensvragen.nl
• Geestelijke Verzorging Thuis
• Geestelijke Verzorging Nederland
• Veelgestelde vragen Geestelijke Verzorging Thuis
• Geestelijke Verzorging Thuis: in de media

Trainingen en (na)scholing over zingeving
• Centra voor Levensvragen

Waar vind ik een geestelijk verzorger?
• Landelijk telefoonnummer Zingeving en Levensvragen: 085 00 43 063
• Plattegrond: Vind ondersteuning bij jou in de buurt
• Netwerk Integrale Kindzorg

Instrumenten voor professionals
• Infographic Zingevingsvragen: Bij wie kun je terecht?
• Palliatieve benadering: met wie kun je samenwerken?
• Infographic: Vier dimensies van palliatieve ondersteuning
• Zingeving in de thuissituatie
• Kenniswerkplaats Zingeving en Geestelijke Verzorging Thuis

Film: Centrum voor Levensvragen

Experts in zingeving in geestelijke verzorging thuis

19 september 2023

‘Zingeving is steeds belangrijker in onze maatschappij’, vertelt Anne Stael, coördinator van het Centrum voor Levensvragen Rotterdam en omstreken in de nieuwe film. ‘Iedereen krijgt in zijn of haar leven te maken met ingrijpende veranderingen.’ Zoals een ongeneeslijke ziekte, ouder worden of het (naderend) afscheid van een naaste. Of het verlies van werk of een relatie.

Bekijk de volledige film hieronder:

Waarom overkomt mij dit?

‘Het gaat bij iemand, bijvoorbeeld in de laatste levensfase, heel vaak niet om de lichamelijke aspecten, maar juist om de geestelijke aspecten: Waarom overkomt mij dit? Hoe ga ik hiermee verder? Wat kan ik nog betekenen voor mijn naaste?’, aldus Anne Stael.

Anne Stael, coördinator Centrum voor Levensvragen Rotterdam en omstreken:

‘Geestelijke verzorging is toegankelijk voor iedereen, en het maakt niet uit wat voor achtergrond je hebt. Iedereen is welkom’

Geestelijk verzorgers zijn experts op het gebied van zingevingsvragen. Centra voor Levensvragen zijn plekken van waaruit geestelijk verzorgers werken. ‘Geestelijke verzorging is: Raad weten met wat je overkomt’, legt Karan Gokoel uit in de film. ‘Het kan helpen met het omgaan met gebeurtenissen in het leven, vult Karlijn Bunnig aan, ‘zoals een naderend levenseinde.’ 

‘Het is iets anders als iemand in de laatste levensfase zit, of als iemand zijn baan verliest, en de vragen die daarbij komen’, vertelt Anne Stael. ‘De Centra voor Levensvragen weten welke specialisaties de geestelijk verzorgers hebben. Denk aan het ondersteunen bij zingevingsvragen van mensen met bepaalde aandoeningen, specifieke leeftijdsgroepen of levensthema’s.’ ‘Diversiteit is binnen de geestelijke verzorging heel belangrijk’, vertelt Karlijn Bunnig.

‘Geestelijk verzorgers komen op het moment dat er geen psychologische, psychiatrische of medische oplossing is. En het werkt, dat is wel bewezen’
— Eva Ketzer, huisarts

Vanuit de Centra voor Levensvragen werken geestelijk verzorgers samen met zorgprofessionals zoals huisartsen en thuiszorgmedewerkers, en met professionals in het sociaal domein, zoals sociaal werkers en welzijnsmedewerkers. Eva Ketzer is huisarts met een praktijk in Rotterdam. Ook zij werkt samen met het Centrum voor Levensvragen. Ze deelt haar ervaring in de film: ‘Geestelijk verzorgers komen op het moment dat er geen psychologische, psychiatrische of medische oplossing is. En het werkt, dat is wel bewezen.’

Momenteel zijn er 38 lokale Centra voor Levensvragen in Nederland. Gezinnen met kinderen met een ernstige ziekte kunnen terecht bij een van de zeven Netwerken Integrale Kindzorg. Geestelijke verzorging is laagdrempelig en toegankelijk voor iedereen, ongeacht iemands leeftijd of achtergrond. Voor mensen met een ongeneeslijke ziekte, hun naasten, en mensen vanaf 50 jaar worden een aantal gesprekken vergoed.

Geestelijke Verzorging Thuis
Sinds 2019 kunnen mensen die thuis wonen ondersteuning krijgen van een geestelijk verzorger. Geestelijk verzorgers bieden professionele begeleiding bij zingeving en levensvragen. Ze bieden een luisterend oor, een troostend woord, rituelen en een goed gesprek. Een vertrouwelijk gesprek met een geestelijk verzorger kan opluchten. En hij of zij kan helpen bij het nemen van belangrijke beslissingen. Ook nemen geestelijk verzorgers deel aan multidisciplinair overleg en PaTz-groepen, en verzorgen ze onderwijs en trainingen aan professionals en vrijwilligers. Om mensen met levensvragen tijdig door te verwijzen naar een geestelijk verzorger is het belangrijk om (proactief) levensvragen te signaleren en te herkennen.

Vergoedingen
Voor onderstaande groepen wordt een aantal gesprekken met een geestelijk verzorger vergoed:
• thuiswonenden van 50 jaar en ouder
• mensen met een ongeneeslijke aandoening en hun naasten
• Gezinnen met een ernstig ziek kind (t/m 18 jaar)

Meer informatie
• Pratenoverlevensvragen.nl
• Geestelijke Verzorging Thuis
• Geestelijke Verzorging Nederland
• Veelgestelde vragen Geestelijke Verzorging Thuis
• Geestelijke Verzorging Thuis: in de media

Waar vind ik een geestelijk verzorger?
• Landelijk telefoonnummer Zingeving en Levensvragen: 085 00 43 063
• Plattegrond: Vind ondersteuning bij jou in de buurt
• Netwerk Integrale Kindzorg

Instrumenten voor professionals
• Infographic Zingevingsvragen: Bij wie kun je terecht?
• Palliatieve benadering: met wie kun je samenwerken?
• Infographic: Vier dimensies van palliatieve ondersteuning

Casus levensvragen: ‘Ik voel dat dit oudere echtpaar erdoorheen zit’ –  Nursing

Nursing Magazine nr 12, 11 december 2021

Meneer De Pauw is boos omdat hij door zijn nierproblemen en chronische buikpijn alleen maar thuis zit. ‘Waarom overkomt me dit?’ Hij reageert zich af op zijn vrouw. Wijkverpleegkundige Sanne Lavrijsen schakelt een geestelijk verzorger in.

Meneer De Pauw (88) krijgt al een paar jaar zorg van het wijkteam. Na een ziekenhuisopname vanwege een flinke urosepsis kreeg hij een verblijfskatheter. Zijn nieren werken nog maar voor 25%.

De wijkverpleging komt 3 keer per week voor een blaasspoeling en 2 keer per dag voor de ADL. Meneer heeft ook vaak last van buikpijn. Daarvoor is nooit een oorzaak gevonden. De wijkverpleegkundigen vermoeden dat stress een rol speelt.

Meneer reageert nors en kortaf als de wijkverpleging er is. Wat ook opvalt, is dat mevrouw zich niet prettig lijkt te voelen. Als ze opendoet zie je de vermoeidheid zie je de vermoeidheid in haar gezicht, en diepe frons en verbeten trekken. Sommige collega’s voelen de spanning van het stel zodra ze over de drempel stappen. Wat is hier aan de hand? Kan het team meneer en mevrouw helpen?

Wat zijn levensvragen?

Bovenstaande casus komt van Sanne Lavrijsen, wijkverpleegkundige bij Zuidzorg (Zuidoost-Brabant). Sinds ze de opleiding palliatieve zorg volgt, herkent ze levensvragen sneller. ‘Het gaat om vragen als “Waarom overkomt me dit, wat betekent dit voor mij?” “Heeft mijn leven nog wel zin, hoe kan ik verder?” Mensen stellen dit soort vragen meestal niet zo letterlijk, daarom is de hulpvraag niet altijd duidelijk. In deze casus meende ik dat levensvragen speelden.’

Het gaat om vragen als:
Waarom overkomt me dit, wat betekent dit voor mij?

Lavrijsen schakelt geregeld geestelijk verzorger Karin Seijdell in: ‘Mensen worstelen met levensvragen als hun leven ontregeld wordt door een bepaalde gebeurtenis, bijvoorbeeld een ongeneeslijke ziekte of verlies van een partner. Het kenmerk van veel levensvragen is dat er geen vast, objectief antwoord op te geven is omdat iedere situatie uniek is. Als geestelijk verzorger begeleid je de zoektocht van mensen naar zingeving.’

Geestelijk verzorger volledig vergoed

Geestelijk verzorgers zijn niet gelieerd aan een kerk, maar houden zich bezig met zingeving rond het leven, voor alle gezindten. Geestelijke verzorging thuis is een relatief nieuwe discipline in de eerste lijn. Sinds 2019 wordt de inzet van geestelijk verzorgers volledig vergoed voor thuiswonende mensen boven de 50 en mensen in de palliatieve fase en hun naasten. De samenwerking met onder andere de wijkverpleging moet op veel plaatsen nog groeien.

Uit onderzoek blijkt dat wijkverpleegkundigen problemen op dit gebied niet altijd signaleren.1 ‘Verpleegkundigen geven aan de tools hiervoor te missen,’ vertelt Seijdell. ‘Ook angst om verdriet of andere emoties los te maken en niet weten hoe daarmee om te gaan, speelt daarbij een rol.’

Meer tools voor omgaan met levensvragen
• Kijk voor praktijkvoorbeelden, filmpjes en instrumenten op pratenoverlevensvragen.nl.
• Ga naar geestelijkeverzorging.nl/thuis voor vragen over de mogelijke rol van geestelijke verzorging en hoe je die in de praktijk kunt aanvragen.

Het gesprek aangaan

Terug naar de casus. Lavrijsen probeert het gesprek aan te gaan, in eerste instantie met meneer. ‘Tijdens de verzorging vroeg ik hoe meneer zich voelde. Hij bleek vaak nachtmerries te hebben en wordt dan schreeuwend wakker. Zijn vrouw moet vervolgens veel moeite doen om hem rustig te krijgen.’

Mevrouw probeert ze te spreken als meneer niet in buurt is. ‘Hij krijgt 2 keer per week een blaasspoeling in de slaapkamer. Ik had dan in de woonkamer de gelegenheid om met mevrouw alleen te praten. Ik vroeg bijvoorbeeld: “Ik zie dat u moe bent. Heeft u slecht geslapen? Hoe voelt u zich nu?”

Geestelijke verzorgers zijn niet gelieerd aan een kerk, maar houden zich bezig met zingeving rond het leven

Gaandeweg vertelde mevrouw dat zij er psychisch doorheen zat. Als de wijkverpleging er was, hield haar man zich enigszins in, maar verder bleek hij veel te mopperen en te schelden. Hij was boos vanwege alle klachten die hij had. Hij kon niet meer in de tuin werken of eropuit gaan. Hij vroeg zich af waarom hem dit overkwam.

Meneer reageerde zijn gevoelens af op zijn vrouw. Zij kon niets goed doen en kreeg de hele dag de wind van voren. Ze mocht ook nergens heen; boodschappen moesten in een kwartier gedaan zijn. Mevrouw is timide en liet het allemaal maar gebeuren. Maar wij zagen dat ze gekweld werd door zijn gedrag.’

Gouden vraag

Wat is de gouden vraag die je als verpleegkundige aan mevrouw zou kunnen stellen? Karin Seijdell: ‘”Vertel eens, wat betekent het voor u dat uw man zoveel moppert?” Met deze vraag nodig je mensen uit om zichzelf uit te spreken over de situatie.

Je krijgt dan een ander gesprek dan als je zegt: “Wat vervelend dat uw man zoveel moppert.” In dat geval valideer je alleen emoties. Mensen voelen zich gezien, maar je hebt mogelijk geen vervolggesprek.’

Lavrijsen vervolgt: ‘Mevrouw zou baat kunnen hebben bij een dag voor zichzelf. Onze poging om meneer naar de dagbesteding te laten gaan faalde echter, omdat hij daar geen aansluiting vond. De kalmerende medicatie die meneer kreeg voorgeschreven had geen effect omdat hij deze niet consequent innam.

Ik dacht: hoe lang leven deze mensen nog? Misschien 10 jaar? Voor mevrouw is het een kwelling om nog jaren zo door te gaan. Wij besloten een geestelijk verzorger in te schakelen om mevrouw te helpen met het gedrag van meneer om te gaan.’

Weerstand tegen geestelijk verzorger

De geestelijk verzorger biedt andere hulp dan een psycholoog of maatschappelijk werker (zie tabel). Seijdell: ‘Je kiest voor een geestelijk verzorger omdat die ruimte en aandacht biedt voor levensvragen. Omgaan met de situatie staat bij mevrouw De Pauw op de voorgrond.

Een maatschappelijk werker behandelt vooral sociaalmaatschappelijke problemen, daar is hier geen sprake van. En een psycholoog komt in beeld als er sprake is van psychische problemen, bijvoorbeeld een depressie of verwardheid. Ook dat is hier niet aan de orde.’

Een geestelijk verzorger schakel je in bij een crisis, legt Seijdell uit. ‘De signalen daarvoor zijn niet altijd even duidelijk. In deze casus ging het niet om een acute situatie, maar om een stille ramp, een existentiële crisis. Als het leven van cliënten onder druk staat, kun je dus geestelijke verzorging inschakelen.’

Het kenmerk van levensvragen is dat er geen vast, objectief antwoord op te geven is omdat iedere situatie uniek is

Niet dat alle cliënten op de geestelijk verzorger zitten te wachten. ‘Ze hebben er vaak weerstand tegen. Ze denken dat het bedoeld is voor als je stervende bent of verbonden aan een kerk. Het kan helpen om te benadrukken dat geestelijk verzorgers er, ongeacht geloof, voor iedereen zijn.

Heeft dat geen effect? Cliënten zijn vaak wel geneigd om hulp te accepteren als je aangeeft dat het voor jou als verpleegkundige fijn zou zijn als er een keer een geestelijk verzorger langskomt. Omdat je merkt dat het voor jou lastig is om zorg te verlenen in de betreffende situatie.’

Hart luchten

Mevrouw De Pauw stond open voor een gesprek met Karin Seijdell; later nam Lavrijsen de gesprekken van haar over. Lavrijsen: ‘Ik heb eerst alleen met mevrouw afgesproken en heb nog steeds contact met haar. Ze vindt het fijn om af en toe bij mij haar hart te luchten. Dat geeft haar moed om weer verder te gaan. Bovendien voer ik nu ook gesprekken met meneer erbij. Ik probeer ze met elkaar in gesprek te laten komen over thema’s als ouderdom, afhankelijkheid en levenseinde. Hij vindt dat ook prettig. Meneer zegt nu zelfs liefdevolle dingen tegen zijn vrouw, bijvoorbeeld dat hij blij met haar is.’

Wanneer schakel ik geestelijke verzorging in?

Bekijk hier de beslisboom ‘Wanneer schakel ik aanvullende ondersteuning in?’ op geestelijkeverzorging.nl

Zo spoor je levensvragen op

• Wil je levensvragen opsporen, dan is de belangrijkste vraag om te stellen: wat betekent deze situatie voor u? Daarmee open je een gesprek en ga je na wat de persoonlijke beleving is. Geestelijk verzorger Karin Seijdell: ‘Zo’n gesprek hoeft niet lang te duren. Dat kan ook tijdens het douchen.’
• Benoem wat je ziet (met zo min mogelijk interpretatie) en check of dat klopt. Dus: u ziet er vermoeid uit, klopt dat?
• Vraag naar emoties, bijvoorbeeld Bent u boos/bedroefd/bang/beschaamd?
• Bied de patiënt ruimte om er iets over te vertellen: Wat houdt u bezig? Waar maakt u zich vooral zorgen om?
• Check wat de cliënt nodig heeft: Wat zou u nu kunnen helpen?
• Vraag aanvullende ondersteuning aan: Zou u een gesprek willen met iemand die de tijd heeft om naar u te luisteren en daarin opgeleid is? (Zie in de tabel wanneer je welke specialist moet voorstellen.)1

Noot
1. Damsma Bakker A. Zinvol samenwerken in de Thuissituatie (VIAA). Bakker F. ZINSITIEF: sensitief voor zingeving in sociaal werk (Windesheim). agora.nl.
2. Beslisboom wanneer schakel ik aanvullende ondersteuning in? geestelijkeverzorging.nl

Lees hier het originele artikel van Nursing. Auteur: Sigrid Starremans

Infographic: Zingevingsvragen ontdekken in de huisartsenpraktijk

5 oktober 2021

In de praktijk blijkt dat mensen na een slechtnieuwsgesprek behalve onzekerheid en verdriet ook vragen over zingeving ervaren. Die vragen zijn alleen vaak niet makkelijk te ontdekken. Agora ontwikkelde een infographic die in zes stappen laat zien wat er gebeurt als iemand van een huisarts of specialist slecht nieuws krijgt.  

Hoe blijf je dicht bij mensen wanneer ze een ongeneeslijke aandoening blijken te hebben? Hoe voer je het gesprek daarover en naar welke andere professional kun je als huisarts eventueel doorverwijzen? De nieuwe infographic probeert bewustwording te realiseren bij de professional die regelmatig met dit soort vragen te maken krijgt.

In de praktijk blijkt namelijk dat een huisarts geholpen is met de mogelijkheid tot bespreken van casuïstiek en doorverwijzen. Dat is ook goed te zien in de video van huisarts Jaap Schuurmans Zingeving in de huisartsenpraktijk. De nieuwe infographic borduurt voort op de eerdere  infographic Zingevingsvragen, ook van Agora. Deze laat vooral de breedte van het doorverwijsveld zien.

Multidisciplinaire teams als schakel  

In de online sessie binnen ons Channel Palliatieve Benadering hebben we de nieuwe infographic besproken met diverse professionals met een drietal vragen in verschillende breakout rooms. De wijkverpleegkundigen, praktijkondersteuners en geestelijk verzorgers die deelnamen, signaleerden enkele belangrijke punten. 

Over het herkennen van de zingevingsvraag bijvoorbeeld:  

1. Multidisciplinaire teams zijn een belangrijke schakel voor de cliënt/patiënt.  
2. Na de opmerking ‘ik heb er buikpijn van’ weet je bijna zeker dat 30% van de mensen een onderliggende zingevingsvraag heeft.  
3.  Het Spinnenweb van Positieve Gezondheid is een bruikbare tool om mensen antwoord te laten geven op vragen waarvan ze zelf niet eens weten dat ze spelen. 
4. De algemene maar belangrijke constatering is dat een gesprek zelden begint met een zingevingsvraag. Sommige mensen weten niet eens hoe ze zo’n vraag zouden meten formuleren. De basis blijft om de tijd te nemen (de POH’er heeft hier ook een rol!) en van daaruit langzaam vertrouwen te krijgen. 
5. Samen op zoek gaan naar de vragen. ”Het gesprek met de POH’er of Geestelijk Verzorger wordt ervaren als aandacht en speciale tijd, terwijl het gesprek met de huisarts of specialist vooral gaat over oplossingen.” 

Infographic: Zingevingsvragen in de huisartsenpraktijk

Vorige Volgende

Fase 1: Het slecht nieuws-gesprek. Voor de ontvanger(s) een pittige boodschap.  
Fase 2: Overweldigd door de mededelingen gaat de patiënt in gesprek met zijn naasten. Het slechte nieuws en het gevoel daarover worden gedeeld. 
Fase 3: Meestal kan de naaste niet alle vragen beantwoorden. Het is daarom goed om nogmaals terug te gaan naar de huisarts of andere specialist. 
Fase 4: Ook de huisarts of specialist gaat bij zichzelf te rade. Hoe kan ik deze persoon verder helpen?
Fase 5: De huisarts of specialist verwijst door.
Fase 6: De patiënt voelt zich gehoord en serieus genomen.  

Dit is Agora 
Agora maakt zich sterk voor de palliatieve benadering waarin de vier dimensies zorg, fysiek, sociaal en zingeving met elkaar verbonden zijn in de hele palliatieve fase. De palliatieve fase begint op het moment dat iemand te horen krijgt dat hij een ongeneeslijke aandoening heeft en kan enkele dagen, weken maar ook jaren duren. Agora wil dat mensen al die tijd kunnen léven tot het einde. Vanuit de richtlijn zingeving en spiritualiteit in de palliatieve fase hanteren we het zogenaamde ABC-model om gedifferentieerd en op maat een aanbod te doen bij de behoefte aan zingeving.  

Meer weten? 

Bekijk hier de infographic over Zingevingsvragen: bij wie kun je terecht?
Bekijk hier de video ‘Zingeving in de huisartsenpraktijk’, die in het kader van GV Thuis is opgenomen en waarin Jaap Schuurmans en Wendy de Bruijn vertellen over hoe ze in hun huisartsenpraktijk met zingeving omgaan. 

Column: Zingeving en spiritualiteit, zielsverwanten van betekenis

21 januari 2021

Zingeving en spiritualiteit worden vaak door elkaar gebruikt. Zijn ze hetzelfde? Het antwoord is ‘ja en nee’, vindt Guido Schürmann, beleidsmedewerker van Agora.

Zingeving en spiritualiteit gaan beide over betekenis. In de richtlijn ‘Zingeving en spiritualiteit in de palliatieve fase’ gebruiken we beide begrippen naast elkaar. Maar wel in het besef dat er onderling verschillen zijn. Zingeving kan een deel van spiritualiteit zijn of juist andersom.

Wat betekenis geeft

Ik zie zingeving als het brede begrip voor dat wat betekenis geeft aan het leven. Het kan dan gaan om alledaagse zingeving of existentiële zingeving. Bij alledaagse zingeving gaat het om de dagelijkse dingen, dat waarvoor je uit je bed komt en de manier waarop je een dag plezierig of betekenisvol invult. In de existentiële zingeving gaat het om levensvragen als ‘Waarom overkomt mij dit?’ en ‘Wat heeft God/Allah hiermee te maken?’ tot ‘Wat wil ik met mijn leven?’. Beide soorten vragen, de dagelijkse en de diepere levensvragen, vragen naar betekenis en zin en passen daarom bij wat we meestal bedoelen met zingeving.

Vanuit traditie of stroming

Spiritualiteit is meer expliciet verbonden met een bepaalde traditie, geestelijke stroming of levensbeschouwing. Die traditie biedt het perspectief waarbinnen je die levensvragen kunt stellen en naar antwoorden zoeken. Bij spiritualiteit denk ik sterker aan bronnen: Bijbel, Heilige Boeken, gebed en allerhande levensoriëntatie die geboden wordt in riten, symbolen of gemeenschappen. Vaak is dat verzameld in tientallen jaren of eeuwen. Bij zingeving kan dat overigens ook zo zijn, je merkt
vanzelf hoe dun de scheidslijn is.

Zielsverwanten

Zingeving en spiritualiteit kun je zien als zielsverwanten: ze proberen hetzelfde te benadrukken zonder dat ze samenvallen. Ze zijn soul mates omdat ze over hetzelfde willen gaan: de kern van het bestaan. Dat is datgene wat of diegene die het leven de moeite waard maakt, ook op het moment dat het leven vooral moeite kost. Zoals wanneer je leeft in de wetenschap ongeneeslijk ziek te zijn. Beide begrippen zijn gelijkgezind en van dezelfde aanleg: zoeken naar betekenis om woorden en gebaren te vinden bij jezelf, bij een ander, bij een cultuur of gemeenschap.

Het overkomt je

Soms kom je in het leven zo iemand tegen: een soul mate die je met en zonder woorden als gelijkgezinde beschouwt. Je wordt één terwijl je ook altijd twee blijft. De ervaring is altijd: dit overkomt me. Je kunt het niet zoeken, ineens word je het gewaar: er is iemand die ook zo denkt en voelt. Zo is het in diepste betekenis bij zingeving en spiritualiteit ook: het woord doet vermoeden dat je het kunt maken, dat je er zelf verantwoordelijk voor bent. Maar het start met de ervaring: het overkomt mij. Zoeken naar betekenis vraagt fundamenteel om ontvankelijkheid, openheid, gewaar worden.

Ik hoop dat die houding deel van u en mij mag zijn om vervolgens in zingeving en/of spiritualiteit verder body te krijgen.

Guido Schürmann
Beleidsadviseur Agora zingeving en geestelijke verzorging

Zingevingsvragen: bij wie kun je terecht?

8 juni 2020

Agora heeft een infographic ontwikkeld over zingevingsvragen voor vrijwilligers en professionals uit het sociaal domein en de zorg. Hiermee kun je in één oogopslag zien waar je terecht kunt wanneer iemand zingevingsvragen heeft.

In de palliatieve fase beseffen mensen dat ze in de laatste fase van hun leven zitten. Dat wil niet zeggen dat ze (al) terminaal zijn. Aan het begin van deze fase hebben ze nauwe contacten met hun huisarts, (wijk)verpleging en natuurlijk met hun naaste familie. En in die periode kunnen veel zingevingsvragen opkomen.

Het is goed om te weten dat er in de lokale gemeenschap kundige vrijwilligers en professionals zijn op wie zij een beroep kunnen doen. De infographic laat daarom de verwijsmogelijkheden zien van de huisarts, de POH-GGz en de (wijk)verpleging.

In één oogopslag

Je ziet in één oogopslag wie er allemaal een stukje mee kunnen lopen op het levenspad van iemand die een ongeneeslijk aandoening heeft. Daarnaast is ook te zien bij wie ze met welke vragen terecht kunnen.

Met deze infographic wil Agora alle vrijwilligers en professionals uit de zorg en het sociale domein stimuleren het gesprek over zingeving te starten. Zingeving is, naast de fysieke, sociale en psychologische, één van de vier dimensies die in een mensenleven steeds naar boven komen. Bij de zorg voor mensen met een ongeneeslijke aandoening pleit Agora voor de palliatieve benadering. In deze benadering komen alle vier de dimensies aan bod.

Geestelijke Verzorging Thuis