Terugblik Symposium Morele stress – Goed zorgen voor de ander én jezelf

‘Twijfel helpt je te kijken naar de mens achter de ziekte of aandoening’

25 juni 2026

Als een complete zaal vol deelnemers uit zorg en welzijn wel eens twijfelt of ze het goede doen voor hun cliënt of patiënt, dan weet je dat het een actueel thema is. Als ruim de helft van hen aangeeft daarvan ook wel eens wakker te liggen, dan is een symposium over Morele stress zeer urgent. ‘We hebben vandaag wat te doen met elkaar’, concludeerde dagvoorzitter Trijntje Scheeres-Feitsma bij de start.

Trijntje Scheeres-Feitsma: ‘We hebben wat te doen met elkaar.’

Het symposium bracht een heel diverse groep van betrokken professionals en vrijwilligers uit zorg en welzijn bijeen vanuit de wens meer te willen weten over morele stress: wat is het, hoe herken ik het, hoe ga ik ermee om? En: welke invloed hebben al die twijfels op de kwaliteit van de zorg en ondersteuning die ik verleen?

‘Twijfels horen bij het vak.’

Op die laatste vraag kregen de deelnemers al snel een geruststellend antwoord van de plenaire sprekers. Twijfels horen bij het vak, was hun boodschap. Net als stress. ‘Twijfel is geen tekortkoming’, aldus Suzanne Metselaar, associate professor aan de afdeling Ethiek, Recht en Humaniora van Amsterdam UMC en een van de mede-ontwikkelaars van CURA. ‘Een goede zorgverlener twijfelt. Dat houdt je scherp en sensitief. Het helpt je te kijken naar de mens achter de ziekte of aandoening.’

‘Stress hoort erbij en er bestaat zoiets als gezonde spanning,’ aldus Theo Boer, hoogleraar Ethiek van de gezondheidszorg aan de Protestantse Theologische Universiteit in Utrecht. ‘Soms moet je gewoon erkennen dat dingen nu eenmaal moeilijk zijn en moet je soms kiezen voor iets dat je in ideale omstandigheden liever niet zou doen.’ Maar langdurige morele stress kan schadelijk zijn en mogelijk leiden tot moreel trauma. ‘Het is daarom belangrijk de signaalfunctie van spanning serieus te nemen en bij gevoelen van stress te onderzoeken waar de schoen wringt.’

Hoe je dat doet en ook andere verdiepende thema’s, kwamen aan de orde in de deelsessies.

Deelsessie 1: Aan de slag met de CURA-methodiek

Door Suzanne Metselaar en Malene van Schaik
De situatie verkennen vóór meteen in de oplossing te schieten

Concentreren, Uitstellen, Reflecteren en Actie ondernemen: dit zijn de vier stappen in de CURA-methodiek die VUmc ontwikkelde voor zorgverleners bij morele vragen. Het is een vorm van moreel beraad, maar dan korter (20-40 minuten), relatief eenvoudig en laagdrempelig.

Tijdens de workshop werd geoefend met CURA. Een van de deelnemers bracht een casus in die verder werd uitgediept volgens de vier stappen. Het nodigde de deelnemers uit om eerst feitelijk de situatie te verkennen, in plaats van meteen in de oplossingen te schieten.

De methode is zowel gezamenlijk te gebruiken als ook individueel. Het draagt bij aan samen de zorg verbeteren in geval van twijfels en vragen over wat goede zorg is in specifieke situaties.

Deelsessie 2: Cultuursensitieve zorg begint bij jezelf

Door Godian Ejiogu 
Nieuwsgierig zijn naar de wortels van een ander

‘Je kunt het nooit helemaal goed doen als het gaat om cultuurverschillen’, zo stelde Godian Eijoglu in zijn workshop. Kijk je alleen naar uiterlijk gedrag van mensen, dan zie je vooral de verschillen. Maar net als bij een boom, wordt de mens gevormd en gevoed door zijn wortels. We hebben het dan over cultuur in alle niveaus en soorten, wat zich uit in vier aspecten: spiritualiteit, rituelen, taal en dromen (idealen).

Aspecten van cultuur

Het juiste of rechtvaardige
Je kunt het misschien nooit helemaal goed doen, maar: ‘Je kunt wel proberen het juiste of het rechtvaardige te doen: je eigen positie begrijpen en daardoor de ander beter begrijpen.’
Om dat zelf te ervaren liet hij deelnemers in duo’s vertellen over hun voornamen en hoe zij die hadden gekregen. Ook liet hij deelnemers uitwisselen over ervaringen waarin zij zich geheel niet begrepen hadden gevoeld. Op die manier ontdekten de deelnemers de invloed van hun eigen wortels en leerden zij nieuwsgierig te zijn naar de wortels van een ander.

Deelsessie 3: Gedeelde zorg: Het perspectief van mantelzorgers

Door Yvette Wittenberg
Heb aandacht voor wie je nog meer kunt betrekken uit het netwerk

Yvette deelde als start enkele resultaten uit haar promotieonderzoek naar opvattingen van mantelzorgers over het delen van zorg en over goede samenwerking.
Ook werden enkele aanbevelingen gedeeld:

In groepjes gingen de deelnemers aan de slag met twee casussen en vragen als: Welke afwegingen maakt de mantelzorger om het goede te doen en waar zie je (mogelijk) morele stress ontstaan? Hoe zit het met de mantelzorgers in het verhaal als het gaat om goed zorgen voor de ander én jezelf?
Dat leverde nieuwe vragen op, zoals: Zorgt de situatie in de casus voor stress of morele stress? En wat maakt het morele stress?’ Deelnemers namen hierbij ook de uitleg uit de plenaire lezingen mee. De casussen riepen ook herinneringen op aan persoonlijk ervaren situaties.

Inzichten
Tenslotte deelden de groepjes hun inzichten met elkaar.
Enkele quotes:

• Het is belangrijk om nieuwsgierig te zijn naar andere culturen. Je hoeft niet alles te weten van alle culturen, maar de nieuwsgierigheid helpt veel.
• Heb aandacht voor wie je nog meer kunt betrekken uit het netwerk.

Deelsessie 4: Euthanasie bij dementie: autonomie of een  familieaangelegenheid?

Door Trijntje Scheeres-Feitsma
‘Euthanasie gaat over verbondenheid.’

Met bovenstaande prikkelende stelling begon Trijntje Scheeres-Feitsma in haar workshop over euthanasie bij dementie. Voordat ze dat uitlegde, deelde ze belangrijke feitelijke informatie: 

1. Euthanasie is artsenwetgeving 
2. Euthanasie is nog steeds strafbaar, tenzij: 
   a. Het verzoek vrijwillig en weloverwogen is;
   b. Er sprake is van uitzichtloos en ondraaglijk lijden;
   c. De arts de patiënt over de diagnose en prognose heeft geïnformeerd;
   d. Er geen andere mogelijkheid bestaat om het lijden te verlichten;
   e. Er tenminste één andere, onafhankelijke arts is geraadpleegd;
   f. Het medisch zorgvuldig wordt uitgevoerd.

De morele basis onder deze wetgeving bestaat uit de autonomie van de patiënt en de barmhartigheid van de arts. De punten a t/m d onder punt 2 zijn morele kwesties, de laatste twee procedureel. 

Euthanasie bij dementie kent vele morele dilemma’s, waaronder ‘te vroeg of te laat zijn’ met het verzoek, of wat autonomie van de persoon met dementie betekent. De familie kan een belangrijke rol spelen, maar er is geen juridische positie voor de familie binnen de euthanasiewet. Toch blijkt uit onderzoek dat euthanasiegesprekken vaak beginnen als een familiegesprek aan de keukentafel.
Daar ligt een begin, maar er is meer nodig, zoals het goede gesprek over de motivatie van betrokkenen. Want de euthanasiewens komt vaak voort uit de wens om de naasten te ontlasten (nu of in de toekomst), maar tegelijkertijd kan de uitvoering van die wens ook tot lasten leiden. Wat je noemt een echt moreel dilemma. 

Deelsessie 5: Morele Stress bij zorgverleners: Helpende strategieën uit de praktijk

Door Floor Vinckers
Morele stress gaan we niet oplossen, wel kunnen we leren hoe ermee om te gaan

Floor werkt voor het CCE, het landelijk expertisecentrum voor consultatie en expertise. Ze doen onder meer onderzoek naar morele stress. Enkele onderzoeksvragen zijn: wat is de impact van morele stress op zorgverleners, welke inzichten uit dat onderzoek kunnen we opdoen en welke handelingsperspectieven levert dit op? Uitgangspunt: morele stress gaan we niet oplossen, wel kunnen we leren hoe ermee om te gaan.

Tips
Deelnemers werd de vraag voorgelegd: Wanneer ervaar jij morele stress en wat helpt om met die stress om te gaan? Dat leverde allerlei bruikbare tips op vanuit de deelnemers:

• Sta stil bij wat goed gaat
• Spreek erover met elkaar
• Wees open over wat niet lukt
• Reflecteer
• Heb aandacht voor schoonheid, van natuur tot en met sport
• Stuur ook eens iets terug:  ‘niet mijn probleem’
• Op grond van feedback: je beloning ontvangen

Vanuit de theorie en het onderzoek bij CCE zijn nog enkele kernwaarden te noemen:

• Vertrouwen
• Gezien en gehoord worden
• Emoties delen
• Reflecteren
• Afstemmen
• Externe partij betrekken
• Je mag van elkaar verschillen; weet wat voor de ander van waarde is

Deelsessie 6: Samen verantwoordelijk? Morele dilemma’s bij het samenwerken met vrijwilligers

Door Rosa Draaisma en Marianne Boone
Vrijwilligers hebben ook een belangrijke signaleringsfunctie

In de workshop van VPTZ Nederland en lid-organisatie Steunpunt Midden Holland (SMH) lag de nadruk op het verschil in inzet van vrijwilligers in de Bijna Thuis Huizen, zoals de 2 hospices van Steunpunt Midden Holland, en de High Care hospices waar 24/7 verpleegkundigen aanwezig zijn.

Marianne Boone (oud-directeur van SMH) deelde haar visie die ruim 17 jaar haar beleid kenmerkte rond de inzet van vrijwilligers: in Midden Holland voeren vrijwilligers verzorgende handelingen uit en worden daarbij begeleid/bekwaam gemaakt door zorgprofessionals en familie.
Vrijwilligers hebben ook een belangrijke signaleringsfunctie. Zij leren zien en horen wat gaande is en daarnaar te handelen. En verder: ‘Vrijwilligers doen alles wat mantelzorgers thuis ook doen.’ Maar: De thuiszorg is verantwoordelijk, dus er wordt altijd afgestemd.

De afgelopen jaren is de inzet van thuiszorg drastisch teruggebracht. Dat leidde tot een discussie of met alle tekorten in de zorg thuis het nog verantwoord is om in hospices 24/7 verpleegkundigen aanwezig te hebben. Kan er ook gewerkt worden met bekwame vrijwilligers, als we sterven en dood weer onderdeel van de samenleving willen maken?

Deelsessie 7: Morele stress bij vrijwilligers: dilemma’s in de thuissituatie bespreekbaar maken

Door Rosa Draaisma en Ella van Hardeveld
‘Je ziet de binnenkant van de familie’

Als VPTZ-vrijwilliger kom je bij mensen thuis over de vloer en alleen al dat feit kan zorgen voor specifieke spanningen of uitdagingen. Dit werd duidelijk in de tweede deelsessie van de VPTZ. ‘Je ziet de binnenkant van de familie’, zo verwoordde een van de deelnemers het treffend. ‘Dat is moeilijk en ook heel kwetsbaar. Hoe en hoever mag je bemoeien?’
De groep kreeg enkele cases voorgelegd, waar in groepjes over gesproken werd. Hoe ga je bijvoorbeeld om met een dwingende zus of met een agressieve partner van een cliënt? Waar liggen de grenzen in wat jij als vrijwilliger kan en mag en wat heb je nodig van de coördinator van de VPTZ?
Een van de deelnemers aan de workshop, een nachtvrijwilligster voor de VPTZ, vond de titel ‘dwingende zus’ erg sturend. ‘Je mag ervan uitgaan dat iedereen het beste voor heeft met de cliënt’, was haar reactie. ‘Familieleden hebben meestal al een lange geschiedenis met de cliënt. Stel daar vragen over.’ Haar tip: ‘Werk eerst aan de relatie met familieleden. Daarna kun je het gesprek aangaan over taken en afspraken in de zorgverlening.’

Quote van een deelnemer: Vrijwilligers hebben een meerwaarde, maar zijn geen vervanging van de zorg of mantelzorg.’

‘We zoeken altijd naar een goede match tussen vrijwilligers en cliënt’,  aldus Ella. ‘Maar soms lukt dat niet. Dan kunnen zowel de vrijwilliger als de cliënt besluiten te stoppen.’

Deelsessie 8: Morele stress rond het levenseinde: zorg voor de ander, zorg voor jezelf

Door Florentine Geluk
Hoe maakbaar is, of willen we de samenleving?

Florentine liet de deelnemers binnenkomen terwijl een lied van Frederike Spigt en Maarten van Roosmalen werd gespeeld. Florentine werkt als geestelijk verzorger in het Elisabeth Twee Steden ziekenhuis, in een hospice en is als ethicus aan Reliëf verbonden.
Ze opende met drie filmfragmenten rond het levenseinde: 1 Extremis, een documentaire op Netflix; 2 een fragment uit De dokter, de dood  en de anderen; 3 Lieke Marsman bij Twan Huis. Bij de filmfragmenten hoorde kijk- en luistervragen: Wat raakt je? Wat herken je uit je eigen praktijk? Welk dilemma rond het levenseinde speelt er in de beelden?

Een spannend onderwerp, wat gruwelijk en mooi tegelijkertijd kan zijn, waar hoop aanwezig is en je een uitgangspunt kunt nemen in ‘de oproep tot leven’ (Marsman).

In duo’s gingen de deelnemers daarna in gesprek. Door de filmfragmenten kwamen persoonlijke en werkgerelateerde ervaringen naar boven. Van vroeger en van heel recent. Gedeeld werd hoe frappant het is hoe weinig we over sterven en levenseinde spreken en hoe vaak dat wordt uitgesteld. Tot het moment dat je ermee geconfronteerd wordt en in een split second bijvoorbeeld moet besluiten om wel of niet te reanimeren.

De ervaren dilemma’s in de filmbeelden waren herkenbaar: hoe ga je om met wilsbekwaamheid van mensen met een verstandelijke beperking, hoe ga je om met mensen die willen stoppen met eten en drinken, hoe ga je om met bewoners die liever lijden dan zorg ontvangen.
Uit ervaringen en recente opinie is sedatie ook een dilemma, met name dat het bijna een norm lijkt te worden om elke vorm van lijden uit te bannen. Hoe maakbaar is of willen we de samenleving?

‘Warme handen, zachte ogen en sterke schouders’

Het symposium werd, inmiddels bijna traditioneel, afgesloten met een wrap-up van spoken-word artiest Tim Lenders. De woordkunstenaar wist de zaal te raken door echt oog te hebben voor de morele dilemma’s waarvoor professionals en vrijwilligers kunnen komen te staan bij palliatieve zorg en ondersteuning.

Tim Lenders noemde het een voorrecht ook op dit symposium te morgen spreken.

Een fragment uit de wrap-up van Tim Lenders:
‘Het is een eer en een voorrecht om een leger engelen toe te mogen spreken. In de Europese folklore staat Magere Hein symbool voor de tocht naar de dood; een mannelijk en koud geraamte met een zwart gewaad. Maar nu ik de zaal inkijk, zie ik dat het pad naar het einde een weg is van intelligente vrouwen met kleurrijke gewaden, warme handen, zachte ogen en sterke schouders. Mensen die constant onder druk staan, maar met empathie en rationaliteit naar de ander blijven kijken. Ik weet zeker dat de morele druk overwegend voortkomt uit compassie met de belangrijkste actor in dit verhaal: de cliënt.’

Quote van een deelnemer: ‘Ik ben dankbaar voor een dag die me eraan herinnerde waarom ik dit werk zo graag doe.’

Foto-impressie symposium