Er is in Nederland nog weinig onderzoek gedaan naar complementaire zorg. In een bijlage van de ‘Nota Complementaire zorg in Nederland, pleidooi voor implementatie, opleiding, voorlichting en onderzoek (2004)’ staat een overzicht van de tot dusver bekende onderzoeken:

• Door het NIVEL wordt onderzoek uitgevoerd naar de effecten van snoezelen. 
• Het Van Praag Instituut doet onderzoek naar de effecten van therapeutic touch bij bepaalde groepen patiënten, zoals patiënten met brandwonden en MS-patiënten.
• Het Instituut voor Maieutische Ontwikkeling in de zorgpraktijk richt zich o.a. op de effecten van geïntegreerde belevingsgerichte zorg.
• Door het Helen Dowling Instituut (HDI) en Stichting MAIA zijn studies verricht naar de invloed van aromatherapie, massage en ontspanning op de kwaliteit van leven van kankerpatiënten in een palliatief stadium en bij verpleeghuisbewoners (Schoolmeester e.a., 2001; Schell e.a., 2002; Van Wijk en Visser, 2001).

Bij veel patiënten is er wel belangstelling voor complementaire zorg op het moment dat zij beseffen dat een levensverlengende behandeling niet meer mogelijk is. In diverse gezondheidszorginstellingen vindt de introductie van complementaire zorg plaats zonder dat er ”evidence based” inzicht is in de waarde daarvan voor mensen met kanker. De resultaten van onderzoek kunnen aanknopingspunten bieden voor implementatie en financiering van deze interventies in de zorg. Kosten-effectiviteitsonderzoek op het terrein van complementaire zorg zou gestimuleerd dienen te worden.

• Boogaart J, Visser A, De Ridder D et al. Implementatie van complementaire zorg: onderzoek naar de factoren die het implementatieproces van complementaire zorg in de standaardzorg beïnvloeden. Utrecht: HDI, 2004
• Cohen R.J., K. Ek & C.X. Pan (2002). Complementary and alternative medicine (CAM) use by older adults: a comparison of self-report and physician chart documentation. The Journals of Gerontology. Series A, Biological Sciences and Medical Sciences, 57(4), M223-27.
• Kessler R.C. e.a. (2001). Long-term trends in the use of complementary and alternative therapies, Annals of Internal Medicine, 21, 135, 262-8.
• Oskam, N. (1998). Alternatieve geneeswijzen: zorg of zegen? Amsterdam: NIPO.
• Pan CX, Morrison S, Ness J et al. Complementary and alternative medicine in the management of pain, dyspnea, and nausea and vomiting near the end of life: a systematic review. Journal of Pain and Symptom Management 2000: 20: 374–387.
• Rosenbaum, M.E., N.L. Nisly, K.J. Ferguson & E.W. Kligman (2002). Academic physicians and complementary and alternative medicine: an institutional survey. American Journal of Medical Quality, 17(1), 3-9.
• Van Delft, B., A. Visser, I. van Wijk, M.Wysmans & A. Noorden (2000). Verslag Behoefteonderzoek Aanvullende Zorgvormen in het Verpleeghuis Antonius IJsselmonde. Stichting MAIA, Rotterdam.
• Vickers, A. (1996). Complementary therapies in palliative care. European Journal of Palliative Care 3, 150-3.
• Zouwe, N. van der & F.S.M. van Dam (2001). De betekenis van alternatieve behandelwijze voor patiënten in de oncologie. In: J.CJ.M. de Haes e. a.(red.), Psychologische zorg in de oncologie. Amsterdam/Assen: NKB/Van Gorcum.

• Abrams B. Music, cancer and immunity. Clinical Journal of Oncology Nursing 2001; 5: 222-224.
  Aldridge, D. (ed.). (1996). Music therapy research and practice in medicine. London: Jessica Kingsley Publishers.
• Beck SL. The therapeutic use of music for cancer-related pain. Oncology Nursing Forum 1991; 18: 1327-1337.
• Bloo G, Scholten op Reimer W, Crul B et al. De effectiviteit van muziek als interventie om acute pijn en angst te verminderen bij volwassen patiënten.
• Bradt J., Muziek in palliatieve zorg., Tijdschrift van de Federatie Palliatieve Zorg Vlaanderen 2000; 7 (2): 4-6. Omschrijving: effecten en mogelijkheden van muziek(therapie) op fysisch, emotioneel en spiritueel welzijn in de palliatieve fase
• Clements-Cortes A. The use of music in facilitating emotional expression in the terminally ill. Am. J. Hospice Palliative Care 2004; 21: 255-260.
• Evaluatie van aanvullende zorgvormen in het verpleeghuis http://www.hdi.nl/wetenschap/pr0105.html.
  Good M. Effects of relaxation and music on post-operative pain: a review. J. Advanced Nursing 1996; 24: 905-914.
• Graffam S, Johnson A. A comparison of two relaxation strategies for the relief of pain and its distress. J. Pain and Symptom Management 1987; 2: 229-231.
• Hilliard RE. Music therapy in hospice and palliative care: a review of empirical data. Evidence Based Complementary and Alternative Medicine 2005; 2: 173-178.
• Koch R. De betekenis van ‘Luisteren naar muziek’ bij chronische pijn (dissertatie). Cardiff: University of Wales, College of Medicine, 1997.
• Kuiken van D. A meta-analysis of the effect of guided imagery practice outcomes. J. Holistics Nursing 2004; 22: 164-179.
• Kieviet, A., A.P. Visser & I. van Wijk (2003). Complementaire zorgvormen in het verpleeghuis Deel III: Onderzoek naar de effecten van het werken met geur, aanraking en muziek in het verpleeghuis Het Zonnehuis te Zuidhorn. Rotterdam, Stichting Maia.
• Lipe, W. (2002). Beyond music therapy: music, spirituality, and health in human experience: a review of the literature. Journal of Music Therapy, 39, 209-40.
• Muziek als interventie om acute pijn en angst te verminderen bij volwassen patiënten
  O’Callaghan C. The contribution of music therapy to palliative medicine. In: Oxford Textbook of Palliative Medicine (third edition). Oxford: Oxford University Press, 2005, 1041-1046.
• Ragneskog, H., M. Kihlgren, I. Karlsson & A. Norberg (1996). Dinner music for demented patients. Clinical Nursing Research, 5, 262-78.
• J.P.J. Slaets (2005) Het effect van muziektherapie in het reduceren van agitatie bij dementerenden, Univ. Groningen
• Abstract: music therapy and anxiety: a supportive guide to reaffirm the sense of the dynamic self , Conference: Hague – 2003, First auhtor: Dorothe J van der Hoeven, Country: Netherlands

• Berg, M. van den, A. Visser (2002). Massage en het welzijn van kankerpatiënten: indrukken uit de literatuur. Psychosociale Oncologie, 10, nr.3. 20-21.
• Brooker, J.R., M. Snape, E. Johnson, D. Ward & M. Payne (1997). Single case evaluation of the effects of aromatherapy and massage on disturbed behaviour in severe dementia. Journal of Clinical Psychology, 36, 287-96.
• Byass R., Auditing complementary therapies in palliative care: the experience of the day-care massage service at Mount Edgcumbe Hospice. Complement Ther Nurs Midwifery. 1999 Apr;5(2): 51-60.
• Cheesman S, Christian R, Cresswell J., Exploring the value of shiatsu in palliative care day services. Int J Palliat Nurs. 2001 May;7(5): 234-9. St Helena Hospice, Colchester, UK.
• Cleuver, L., A.P. Visser & I. van Wijk (2003). Complementaire zorgvormen in het verpleeghuis Deel II: Evaluatie van de tweede fase van het werken met aromatherapie en massage in het Verpleeghuis en Reactiveringscentrum Antonius IJsselmonde Rotterdam. Rotterdam, Stichting Maia.
• Corner J, Cawley N, Hildebrand S. et al. An evaluation of the use of massage and essential oils on the wellbeing of cancer patients. Int. J. of Cancer Nursing 1995; 1: 67–73.
• Dunwoody L, Smyth A, Davidson R., Cancer patients' experiences and evaluations of aromatherapy massage in palliative care. Int J Palliat Nurs. 2002 Oct;8(10):497-504. University of Ulster, Jordanstown, County Antrim, Northern Ireland.
• Fellowes D, Barnes K, Wilkinson S et al. Aromatherapy and massage for symptom relief in patients with cancer. Cochrane database 2004; 2: CD2287.
• Ferrel–Torry, A.T. & O.J. Glick. (1993). The use of therapeutic massage as a nursing intervention to modify anxiety and the perception of cancer pain. Cancer Nursing, 16, 93-101.
• Van der Riet P, Mackey S. Therapeutic massage: an education program for rural and remote workers in the palliative care field. Aust J Rural Health. 1999 Aug;7(3):186-90. School of Nursing, La Trobe University,
• Wodonga, Vic., Australia. P.vanderriet@aw.latrobe.edu.au
  Gray RA, The use of massage therapy in palliative care. Complement Ther Nurs Midwifery. 2000 May;6(2):77-82.
• Grealish L, Lomasney A, Whiteman B. Foot massage. A nursing intervention to modify the distressing symptoms of pain and nausea in patients hospitalised with cancer. Cancer Nursing 2000; 23: 237–243.
• Preece J., Introducing abdominal massage in palliative care for the relief of constipation. Complement Ther Nurs Midwifery. 2002 May;8(2):101-5. Hospiscare, Exeter, Devon, UK.
• Schell N, A.P.Visser & A. van Staa (2002). Een bijzondere vorm van zorg: Effecten van gezichtsmassage-ontspanning als complementaire zorg op kwaliteit van leven van palliatieve kankerpatienten. Utrecht: HDI.
• Schoolmeesters A., A.P. Visser & P. Edelman (2002b). Effecten van massage bij chemotherapie voor kankerpatiënten op de dagbehandeling. Nederlands Tijdschrift voor Palliatieve Zorg, 3, nr.1 1-4.
• Schoolmeesters, A., A. P.Visser & P. Edelman.(2001). Effecten van massage bij chemotherapie. Utrecht: HDI.
  Smith MC, Kemp J, Hemphill L, Vojir CP. Outcomes of therapeutic massage for hospitalised cancer patients. J. of Nursing Scholarship 2002; 34: 257-262.
• Soden K, Vincent K, Craske S et al. A randomised controlled trial of aromatherapy massage in a hospice setting. Palliative Medicine 2004; 18: 87-92.
• Stephenson, N.L.N., S.P. Weinrich & A.S. Tavakoli (2000). The effects of foot reflexology on anxiety and pain in patients with breast cancer and lung cancer. Oncology Nursing Forum, 27, 67-72.
• Stevensen C., The role of shiatsu in palliative care. Complement Ther Nurs Midwifery. 1995 Apr;1(2): 51-8. Royal London Homoeopathic Hospital NHS Trust, London, UK.
• Verbeek, M. Ontspannende voetmassage: praktijkgericht onderzoek. Rotterdam: Universitaire Pers, 2001.
• Weinrich SP, Weinrich MC. The effect of massage on pain in cancer patients. Applied Nursing Research 1990; 3: 140-145.
• Wijk, I. van & A.P.Visser (2001). Complementaire zorgvormen in het verpleeghuis. Deel I: interim-verslag van het onderzoek naar effecten van aromatherapie en massage in het Verpleeghuis en Reactiveringscentrum Antonius IJsselmonde Rotterdam. Rotterdam, Stichting Maia.
• Wilkinson S. Aromatherapy and massage in palliative care. Int. J. Palliative Nursing 1995; 1: 21-30.
• Wilkinson, S., J. Aldridge, I. Salmon, E. Cain & B. Wilson (1999). An evaluation of aromatherapy massage in palliative care. Palliative Medicine 13: 409-17.
• Zee, T. van der, Invoering van handmassage op de verpleegafdeling. Nieuw Vennep: Universitaire pers, 2000.
• Abstract: massage and aromatherapy massage for symptom relief in patients with cancer: a cochrane papas systematic review, Conference: Hague – 2003, first author: Kelly Barnes, Country: United Kingdom

• Brooker, J.R., M. Snape, E. Johnson, D. Ward & M. Payne (1997). Single case evaluation of the effects of aromatherapy and massage on disturbed behaviour in severe dementia. Journal of Clinical Psychology, 36, 287-96.
• Buckle, J. (1993). Aromatherapy: does is matter which lavender essential oil is used? Nursing Times, 89 (20) 32-5.
• Cawthorn A, Carter A., Aromatherapy and its application in cancer and palliative care. Complement Ther Nurs Midwifery. 2000 May;6(2):83-6.
• Cleuver, L., A.P. Visser & I. van Wijk (2003). Complementaire zorgvormen in het verpleeghuis Deel II: Evaluatie van de tweede fase van het werken met aromatherapie en massage in het Verpleeghuis en Reactiveringscentrum Antonius IJsselmonde Rotterdam. Rotterdam, Stichting Maia.
• Cooke, B & E. Ernst (2000). Aromatherapy: a systematic review. British Journal of General Practice, 50, 493-6.
• Corner J, Cawley N, Hildebrand S. et al. An evaluation of the use of massage and essential oils on the wellbeing of cancer patients. Int. J. of Cancer Nursing 1995; 1: 67–73.
• Dunwoody l, Smyth A, Davidson R. Cancer patients’ experiences and evaluations of aromatherapy massage in palliative care. Int. Palliative Nursing 2002; 8: 497-504.
• Evans B. An audit into the effects of aromatherapy massage and the cancer patient in palliative and terminal care. Complementary Therapies in Medicine 1995; 3: 239-241.
• Fellowes D, Barnes K, Wilkinson S et al. Aromatherapy and massage for symptom relief in patients with cancer. Cochrane database 2004; 2: CD2287.
• Hadfield N., The role of aromatherapy massage in reducing anxiety in patients with malignant brain tumours. Int J Palliat Nurs. 2001 Jun;7(6):279-85. Radiotherapy Department, Western General Hospital, Edinburgh, UK.
• Kieviet, A., A.P. Visser & I. van Wijk (2003). Complementaire zorgvormen in het verpleeghuis Deel III: Onderzoek naar de effecten van het werken met geur, aanraking en muziek in het verpleeghuis Het Zonnehuis te Zuidhorn. Rotterdam, Stichting Maia.
• Kuriyama H, Watanabe S, Nakaya T et al. Immunological and psychological benefits of aromatherapy massage. Evidence Based Complementary and Alternative Medicine 2005; 2: 179-184.
• Louis M, Kowalski SD. Use of aromatherapy with hospice patients to decrease pain, anxiety and depression and to promote an increased sense of well-being. Am. J. of Hospice Palliative Care 2002; 19: 381-386.
• Maddock- Jennings W, Wilkinson JM. Aromatherapy practice in nursing: literature review. J. Advanced Nursing 2004; 48: 93-103.
• Snow LA, Hovance L, Brandt J. A controlled trial of aromatherapy for agitation in nursing home patients with dementia. J. Alternative and Complementary Medicine 2004; 10:431-437.
• Soden K, Vincent K, Craske S et al. A randomised controlled trial of aromatherapy massage in a hospice setting. Palliative Medicine 2004; 18: 87-92.
• Westcombe AM, Gambles MA, Wilkinson, SM et al. Learning the hard way! Setting up an RCT of aromatherapy massage for patients with advanced cancer. Palliative Medicine 2003; 17: 300-307.
• Wilcock A, Manderson CA, Weller R et al. Does aromatherapy benefit patients with cancer attending a specialist palliative care centre? Palliative Medicine 2004; 18: 287-290.
• Wilkinson, S., J. Aldridge, I. Salmon, E. Cain & B. Wilson (1999). An evaluation of aromatherapy massage in palliative care. Palliative Medicine 13:409-17
• Wijk, I. van & A.P.Visser (2001). Complementaire zorgvormen in het verpleeghuis. Deel I: interim-verslag van het onderzoek naar effecten van aromatherapie en massage in het Verpleeghuis en Reactiveringscentrum Antonius IJsselmonde Rotterdam. Rotterdam, Stichting Maia.
• Wolfe, N. & J. Herzberg (1996). Can aromatherapy oils promote sleep in severely demented patients? International Journal of Geriatic Psychiatry 11, 926-927.
• Abstract: massage and aromatherapy massage for symptom relief in patients with cancer: a cochrane papas systematic review, Conference: Hague – 2003, first author: Kelly Barnes, Country: United Kingdom
• Abstract: effects of haptonomic massage for palliative cancer patients treated with chemotherapy at a day clinic, Conference: Stresa – 2004, First author: Adriaan Visser, Country: Netherlands
• Abstract: is tactile massage beneficial to dying cancer patients´? ; an experimental single case study with qualitative and quantitative aspects, Conference: Hague – 2003, First author: Berit E. Cronfalk, Country: Sweden
• Abstract: effects of facial massage and relaxation in palliative care, Conference: Hague – 2003, First author: Nicole Schell, Country: Netherlands
• Abstract: facial massage and relaxation for palliative cancer patients, Conference: Stresa – 2004, First author: Adriaan Visser, Country: Netherlands
• Abstract: facial massage relaxation for cancer patients, Conference: Aachen – 2005, First author: Ms.Rianne De Gelder, Country: Netherlands
• Abstract: touch-massage in palliative care, Conference: Hague – 2003, First auhtor: Monique BOEGLI, Country: Switzerland

• Heiden, M. van der, A. Visser, W. Ros, J. Taal R. Lanting, J. de Vries, C. J. Fontein C & L. Sanders (2000). Kanker en beeld: creatieve therapie voor mensen met kanker. Utrecht: Integraal Kankercentrum Midden Nederland.
• Evaluatie van creatieve therapie voor mensen met kanker http://www.hdi.nl/wetenschap/pr0105.html
• Op ’t Hoog ,M. & A.P. Visser (2001). Evaluatie van vier cursussen Kanker en Beeld op het Mesos Medisch Centrum. Utrecht: HDI.
• Op ’t Hoog, M. & A.P. Visser (2003). Effecten cursussen Kanker en Beeld op het Mesos Medisch Centrum. Utrecht: HDI.
• Tamba, K. The use of personalized poems in palliative care: one Japanese health professional’s experience. Int.J. Palliative Nursing 2004; 10: 534-536.
• Abstracts: art and palliative care. the art of haiku poetry in the context of palliative care. healing ourselves through art. Conference: Hague – 2003, First auhtor: Gustavo F. Rodio, Country: Argentina
• Abstracts: art therapy in oncology: the oncology day hospital opens another "window" for patients, Conference: Hague – 2003, First auhtor: Roberta Cini, Country: Italy

• Baider L, Uziely B, Kaplan De-Noir A. Progressive muscle relaxation and guided mental imaginary in cancer patients. General Hospital Psychiatry 1994; 16: 340-347.
• Corner J, Plant H, A’Hern R, Bailey C. Non-pharmacological intervention for breathlessness in lung cancer. Palliative Medicine 1996; 10: 299-305.
• Decker TW, Cline J, Gallagher M. Relaxation therapy as an adjunct in radiation oncology. J Clinical Psychology 1992; 48: 388-393.
• Eller LS. Guided imagery intervention for symptom management. Annual Review of Nursing Research 1999; 17: 57-84.
• Good M. Effects of relaxation and music on post-operative pain: a review. J. Advanced Nursing 1996; 24: 905-914.
• Luebbert K, Dahme B, Hasenbring M. The effectiveness of relaxation training in reducing treatment-related symptoms and improving emotional adjustment in acute non-surgical cancer treatment: a meta-analytical review. Psych-oncologie 2001; 10: 490-502.
• Quirijnen JM. Progressieve spierrelaxatie in combinatie met geleide verbeelding ter reductie van misselijkheid en braken als gevolg van chemotherapie. Utrecht: Ac. Profschrift, Universiteit van Utrecht, 1991.
• Renfroe KL. Effect of progressive relaxation on dyspnea and state anxiety in patients with chronic obstructive pulmonary disease. Heart Lung 1988; 17: 408-413.
• Sloman RP, Brown E, Aldana E. The use of relaxation for the promotion of comfort and pain relief in persons with advanced cancer. Contemporary Nursing 1994; 3: 333-339.
• Sloman R. Relaxation and imagery for anxiety and depression control in community patients with advanced cancer. Cancer Nursing 2002; 25: 432-435.
• Wallace KG. Analysis of recent literature concerning relaxation and imagery interventions for cancer pain. Cancer Nursing 1997; 20: 79-87.