Patiënten in de terminale fase vinden persoonlijke aandacht, aandacht voor comfort en respect voor autonomie en waardigheid het meest belangrijk in de manier waarop zij door hulpverleners worden bejegend (Francke en Willems, 2000).

Terminale patiënten hebben behoefte aan persoonlijke, warme aandacht. Hierbij is het essentieel dat zorgverleners open staan voor contact en aandacht hebben voor iemands pijn, angst en andere emoties. Zorgverleners kunnen door zich te verdiepen in de levensloop individuele wensen en behoeften van een patiënt achterhalen. Daarnaast kunnen zorgverleners door interesse te tonen in de levensloop bevestigen dat de patiënt iemand van betekenis is. Naasten zijn dankbaar en gerustgesteld als zij zien dat de patiënt persoonlijke aandacht krijgt (de Korte-Verhoef & de Lange, 1998).

Patiënten en naasten vinden het essentieel dat zorgverleners aandacht hebben voor hun comfort. Dit kan betekenen dat zorgverleners na overleg met de patiënt afzien van onprettige (be)handelingen en onderzoeken die niet direct noodzakelijk zijn. Tevens wordt het erg gewaardeerd als de verpleegkundige oog heeft voor hulpmiddelen en voorzieningen die nodig zijn of voor kleine details, zoals een prullenbak die te ver weg staat (Francke en Willems, 2000).

De patiënt wil serieus genomen worden en vaak zo lang mogelijk de regie voeren over zijn eigen leven en over zijn eigen lichaam (o.a. van den Akker, 1994, de Korte-Verhoef & de Lange, 1995; Goldsteen e.a., 2003). De patiënten willen bijvoorbeeld vaak zelf bepalen wie op bezoek komt en wanneer, met wie en wanneer zij praten over emoties, zaken regelen rondom het stervensproces, zelf medicatie regelen meebeslissen over de tijdstip van behandeling (Goldsteen e.a., 2003). Adequate steun van anderen en respect voor de autonomie van de patiënt draagt eraan bij dat de patiënt zo lang mogelijk zelf beslissingen kan nemen. De behoefte aan autonomie lijkt in sommige opzichten minder sterk te worden naarmate het overlijden dichterbij komt. Patiënten lijken dan liever hun energie te sparen voor contacten met dierbaren. Soms willen patiënten nog zoveel mogelijk zelf doen, maar worden zij ermee geconfronteerd dat dingen niet meer lukken.

Respect voor autonomie hangt direct samen met aandacht voor de waardigheid van de patiënt. Aandacht voor waardigheid van de patiënten betekent dat zorgverleners oog hebben voor het feit dat het ook voor terminale patiënten moeilijk kan zijn als zij merken dat zij zelf bepaalde dingen niet meer kunnen. Bijvoorbeeld als zij zichzelf niet meer kunnen wassen of niet meer zelfstandig naar het toilet kunnen gaan (Francke en Willems, 2000). Aandacht voor waardigheid betekent ook dat zorgverleners patiënten aangeven dat zij het niet bezwaarlijk vinden de patiënten (extra) te helpen (de Korte-Verhoef & Lange, 1998).

Akker PAM van den, Kok NM, Tits MHL van. Leven met de dood. Over terminale patiënten en terminale zorg in Nederland. Houten: Bohn Stafleu Van Loghum, 1994.

Francke AL, Willems DL. Palliatieve zorg vandaag en morgen: feiten, opvattingen en scenario’s. Maarssen: Elsevier gezondheidszorg, 2000.

Goldsteen M, Proot I, Huijer Abu-Saad., Widdershoven G. Goed sterven: normatieve opvattingen, attitudes en behoeften van thuisverblijvende terminale patiënten en hun mantelzorgers rond het stervensproces. Maastricht: Centrum voor Ontwikkeling van Palliatieve Zorg Maastricht, 2003.

Korte-Verhoef R de, Lange J de. Sterven in het verpleeghuis; verpleegkundigen kunnen terminale bewoners helpen hun wensen te vervullen. TVZ, 1998; (3): p.70-75.

Laatste update: 3 november 2005